حمدان قرمط و دوست او عبدان در قرن دوم هجرى اولين فعاليت‌هاى خود را در عراق شروع كردند و به تدريج فعاليت‌هاى پيروانشان افزايش يافت . در قرن سوم هجرى ، پيروان حمدان قرمط ، در دو منطقه فعاليت خود را متمركز كردند : يكى در شام ، به رهبرى زكرويه و ديگرى در بحرين به رياست ابو سعيد جنابى كه با توسعهء قدرت خود به زودى بر نواحىاى در جنوب عراق و شرق شبه جزيرهء عرب سيطره يافت . قرمطيان در بحرين « 1 » به حدود سال 281 ق ، با فعاليت شخصى به نام يحيى بن المهدى در ناحيهء بحرين ظهور كردند كه خود را فرستادهء مهدى موعود معرفى مىكرد . با گسترش فعاليت‌هاى او در ناحيه بحرين ، ابو سعيد حسن بن بهرام جنابى ، از مردم ناحيهء هجر ، همكارى جدى خود را با يحيى بن المهدى آغاز كرد و پس از چندى جماعتى از اعراب و قرمطيان گرد او را گرفتند . « 2 » با افزايش قدرت ابو سعيد در منطقه و سيطره بر آبادىهاى اطراف ، او قطيف را بگرفت و به قصد تصرف بصره بارها به آن‌جا يورش برد و نبردهاى سختى با سپاهيان المعتضد ( خلافت 279 - 289 ق ) « 3 » داشت ؛ اما موفق به تصرف آن نشد ، هرچند نواحى هجر ، احساء ، قطيف و طائف را به استيلا خود درآورد . ابو سعيد در سال 301 ق ، به دست غلامانش كشته شد ابو طاهر سليمان كه جاى پدر را گرفت ، « 4 » در سال 312 ق به بصره و كوفه يورش برد و آن‌جا را چپاول نمود « 5 » و پيروان او در جنوب عراق به غارت نواحى و كاروان‌ها دست مىزدند و راه كاروان‌هاى حج را

--> ( 1 ) . بحرين ناحيه‌اى در شرق جزيره عرب و در حاشيه خليج فارس بود و شامل سرزمين‌هاى واقع بين بصره و عمان مىگرديد . برخى ناحيه يمامه را نيز جزو بحرين مىدانستند كه مركز آن هجر بود و از شهرهاى آن مىتوان قطيف و احساء را نام برد . ر . ك : ياقوت حموى ، معجم البلدان ، ج 1 ، ص 347 - بحرين امروزى جزئى از سرزمين بحرين قديم است . ( 2 ) . ابن اثير ، الكامل ، ج 7 ، ص 493 - 494 . ( 3 ) . همان ، ص 499 و ص 510 . ( 4 ) . همان ، ج 8 ، ص 83 - 84 . ( 5 ) . همان ، ص 155 - 156 .